Przyszłość polityczna Libii po wojnie domowej

230 0
KATARZYNA KOZON

W latach 2010-2012 mia?a miejsce tzw. arabska wiosna. W wielu pa?stwach bliskowschodnich i afryka?skich dosz?o do masowych protestów wymierzonych przeciwko dyktatorom. Wyst?pienia spo?eczne mia?y miejsce m.in. w Libii, Egipcie, Tunezji, Kuwejcie i Syrii. W niektórych krajach protesty przebieg?y ?agodnie. W innych, tak jak w Libii, dosz?o do wojny domowej, która zyska?a wymiar mi?dzynarodowy. Obywatele krajów dotkni?tych rewolucj? protestowali przeciwko autorytarnym rz?dom, bezrobociu i korupcji. Domagali si? zmiany w?adzy oraz poprawienia warunków bytowych. Nied?ugo po protestach zorientowano si? jednak, ?e obalenie niektórych dyktatorów niekoniecznie przyniesie demokracj? i dobrobyt, a wr?cz przeciwnie –  mo?e wprowadzi? chaos. Sta?o si? tak po obaleniu Husniego Mubaraka w Egipcie, a tak?e podczas rewolucji w Syrii wymierzonej przeciwko partii Baas oraz w Libii po protestach przeciw Mu’ammarowi Kaddafiemu.  Obecnie zamiast reformy ustroju w krajach dotkni?tych protestami arabskiej wiosny wci?? toczy si? walka o wp?ywy, a potrzeby obywateli brane s? pod uwag? tylko przy formu?owaniu populistycznych sloganów.

Libia

Libia by?a jednym z pa?stw, w których mia?y  miejsce masowe protesty. Do pierwszych wyst?pie? dosz?o w styczniu 2011 roku pod wp?ywem sytuacji w innych krajach arabskich. Protesty w Trypolisie i st?umienie powstania przez s?u?by Kaddafiego przyczyni?o si? do umi?dzynarodowienia konfliktu[1]. Pa?stwa zachodnie popiera?y opozycj? polityczn? i pot?pia?y dzia?ania dyktatora. Francja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone na forum ONZ postanowi?y zaanga?owa? do dzia?a? NATO, aby chroni? ludno?? cywiln?[2]. Dzisiaj Libia uznawana jest za pa?stwo upad?e, które próbuje od podstaw zbudowa? zr?by swej pa?stwowo?ci. Wyrazem tego s? pierwsze wybory prezydenckie po upadku D?amahirijji, które planuje si? na koniec 2018 r. Libijczycy po raz kolejny stoj? przed wyborem przysz?o?ci dla swojego kraju, którego sytuacja wcale nie jest prostsza ni? przed 2011 r., a kszta?t systemu politycznego Libii zale?a? b?dzie w du?ym stopniu od kandydatów na urz?d prezydenta oraz wsparcia pa?stw zachodnich.

Libia za panowania Mu’ammara  Kaddafiego

W 1969 r. Kaddafi bezkrwawo przej?? w?adz? wykorzystuj?c nieobecno?? monarchy Irdisa I w kraju. Proklamowa? wtedy powstanie Wielkiej Arabskiej Libijskiej D?amahiriji Ludowo-Socjalistycznej[3], na której czele sam stan??. Za jego rz?dów spora cz??? dochodów z ropy naftowej trafia?a do spo?ecze?stwa.  Dzi?ki temu obywatele mieli zapewnion? darmow? edukacj?, s?u?b? zdrowia oraz lekarstwa. Libia by?a wolna od podatków i zad?u?enia w zachodnich bankach, a tak?e od prawa szariatu[4]. Mimo ?e Kaddafi powtarza?, ?e w jego kraju w?adza nale?y do ludu, to on sam sprawowa? wojskow? dyktatur?. Z jednej strony stara? si? wprowadzi? ustrój demokratyczno – socjalistyczny, a z drugiej jego rz?dy cechowa? nepotyzm i brak poszanowania dla praw cz?owieka.

Kaddafi z pocz?tku stara? si? dba? o swoich obywateli lecz uwag? skupia? g?ównie na stolicy kraju – Trypolisie. Miasta takie jak Cyranejka czy Bengazi by?y przez niego ignorowane jako nieposiadaj?ce wi?kszego znaczenia, co budzi?o niezadowolenie w?ród spo?ecze?stwa. Libia musia?a tak?e boryka? si? z wieloma sankcjami gospodarczymi na?o?onymi na kraj w zwi?zku z kontrowersyjn? polityk? zagraniczn? prowadzon? przez Kaddafiego, który czasami by? uwa?any przez Zachód za sojusznika[5], a czasami za terroryst?[6]. Zacz??o to stawia? kraj w trudnej sytuacji politycznej i gospodarczej na arenie mi?dzynarodowej. Sposób, w jaki Kaddafi prowadzi? dyplomacj?, sprawi? ponadto, ?e z czasem przesta? by? on uwa?any za powa?nego partnera. Zrazi? do siebie s?siadów swoimi oryginalnymi pomys?ami. Proponowa? m.in. utworzenie Izratyny (pa?stwa izraelsko-palesty?skiego)[7], a tak?e silnie ingerowa? w sprawy wewn?trzne krajów afryka?skich[8]. Marzy? m.in. o utworzeniu Stanów Zjednoczonych Afryki.

Niezadowolenie spo?eczne ros?o, podsycane jeszcze arabsk? wiosn? w s?siedztwie kraju. Do g?osu zacz??y te? dochodzi? ugrupowania ekstremistyczne. Oprócz brutalnego rozprawiania si? radykalnymi islamistami, Kaddafi prze?ladowa? tak?e opozycj? polityczn? w kraju. Gdy w 2011 r. odkryto spraw? wi?zienia Abu Salim (gdzie w 1996 r. dosz?o do buntu wi??niów politycznych, których za rebeli? rozstrzelano) – rodziny zabitych ofiar zacz??y domaga? si? procesów i sprawiedliwo?ci[9].

Rewolucja i podzia?y

Kaddafi w 2011 roku nie zgodzi? si? odda? w?adzy i og?osi?, ?e „wymorduje ka?dego kto mu si? sprzeciwi dom po domu”[10]. Doprowadzi?o to do wybuchu wojny domowej, w której st?umienie zaanga?owa?o si? NATO. Kaddafi zgin?? w strzelaninie pomi?dzy powsta?cami, a wiernymi mu si?ami. Gdy zabrak?o Kaddafiego, Libia podzieli?a si? na cztery o?rodki zamieszka?e przez ludzi o skrajnie odmiennych pogl?dach politycznych. W pa?stwie zacz??y konkurowa? ze sob? cztery miasta: Bengazi, Trypolis, Misrata oraz Zintan. Mimo ?e rewolucja oficjalnie zako?czy?a si? w pa?dzierniku 2011 roku zwyci?stwem opozycji, sytuacja polityczna kraju nie zosta?a ustabilizowana. W pa?stwie pojawi?y si? regionalne ugrupowania ekstremistyczne, które wprowadzi?y swoje samozwa?cze rz?dy. Bengazi pozostaje pod w?adz? by?ego dowódcy libijskiej armii Chalifa Haftara. W Trypolisie w?adz? sprawuje rz?d pojednania Narodowego pod egid? ONZ, który nie cieszy si? w?ród Libijczyków popularno?ci? jako sztucznie uformowany przez Zachód. Faktyczn? w?adz? nad Trypolisem sprawuje Haftar.  Misrata sta?a si? stolic? rebeliantów, gdzie dochodzi do samos?dów nad zwolennikami Kaddafiego. W mie?cie Zintan panuje natomiast grupa  „Al-Zintan Revolutionaries”.

W Libii powszechne s? walki plemienne, a tak?e czystki etniczne na czarnoskórych mieszka?cach, g?ownie by?ych najemnikach Kaddafiego, którzy walczyli po jego stronie podczas rewolucji. Dzisiaj kraj ten dodatkowo zmaga si? te? z problemem niewolnictwa i handlem ludzi. Za czasów D?amahirijji sytuacja daleka by?a od idea?u, jednak wojsko pod w?adz? Kaddafiego przez d?ugi czas niwelowa?o znaczenie islamistów, a tym samym zatrzymywa?o eskalacj? terroryzmu. Jednym ze skutków wojny domowej i wprowadzonych podzia?ów politycznych jest masowy exodus ludno?ci cywilnej, która szuka schronienia mi?dzy innymi w Europie, przyczyniaj?c si? do zwi?kszenia fali uchod?ców. Wi?ksze miasta utworzy?y  quasi-pa?stewka i posiadaj? w?asne paramilitarne grupy, daj?c mieszka?com uczucie z?udnej ochrony. Ochrona ta dost?pna jest jednak tylko dla sojuszników w?adzy, tym samym struktury te upodabniaj? si? do poprzedniego re?imu.  

„Pa?stwo” na glinianych nogach

W Libii, oprócz samozwa?czych o?rodków w?adzy w 2014 roku utworzy?y si? dwa odr?bne parlamenty. Przez d?ugi czas funkcjonowa? Powszechny Kongres Narodowy w Trypolisie, nieuznawany przez spo?eczno?? mi?dzynarodow? oraz rz?d w Tobruku, przez ni? popierany. Przy wsparciu ONZ uda?o si? uformowa? Rz?d Jedno?ci Narodowej. Wi?kszo?? Libijczyków nie uznaje jednak Rz?du Jedno?ci Narodowej za realne przedstawicielstwo kraju oraz w?tpi w jego efektywno??. Obalenie dyktatora i zwyci?stwo opozycji nie poprawi?o sytuacji obywateli. Libia sta?a si? krajem upad?ym i do dzisiaj mierzy si? z wieloma problemami wewn?trznymi. Oprócz potrzeby zbudowania od podstaw instytucji administracyjnych i finansowych w Libii brakuje ?rodków pierwszej potrzeby i ci?g?o?ci dost?pu do podstawowych mediów (pr?d, gaz, woda pitna). Nale?a?oby tak?e zreformowa? system edukacji. Najwi?kszym wyzwaniem dla tego kraju b?dzie zapobie?enie fragmentaryzacji i zapewnienie bezpiecze?stwa obywatelom, za które obecnie odpowiedzialny jest genera? Khalifa Haftar, który po d?ugim pobycie w Stanach Zjednoczonych przyby? do Libii w 2011r. by wesprze? si?y skierowane przeciwko Kaddafiemu. W 2016 r. zosta? on przez nowo uformowany rz?d oficjalnie mianowany dowódc? wojsk  i przez wielu polityków uwa?any jest za realn? si??, która mo?e scali? rozbit? politycznie Libi?.

W oczekiwaniu na wybory

Pod koniec 2017 roku Szef Pa?stwowej Komisji Wyborczej og?osi? wst?pn? dat? wyborów w Libii na 2018 r. Jednym z kandydatów ma by? genera? Haftar. Mimo ?e do tej pory nie og?osi? oficjalnie swojej kandydatury, to uznaje si?, ?e ma on du?? szans? na wygran?. Mimo ?e Stany Zjednoczone i ONZ deklaruj? wsparcie dla jego ewentualnej kandydatury, a sam genera? by? w latach 80. zwi?zany z CIA i przez media nazywany jest „nabytkiem” zachodu to Haftar w swoich wyst?pieniach deklaruje ch?? przewodzenia w?asnym zmianom politycznym w Libii, niepodyktowanych przez zachodnich sprzymierze?ców.  Haftar uwa?a, ?e legitymizacja w?adzy przysz?ego prezydenta musi pochodzi? od Libijczyków, a nie od organizacji mi?dzynarodowych. Wed?ug niego Libia potrzebuje odbudowy i ustrojowej refleksji, ale niekoniecznie na wzór demokratyczny. To, co proponuje, to dyktatura wojskowa, która w pierwszej kolejno?ci ma zapewni? obywatelom bezpiecze?stwo i nie dopu?ci? do powstawania organizacji ekstremistycznych oraz fragmentaryzacji kraju i sekularyzmu.

Sajf al-Islam al-Kaddafi kandyduje

Sajf al – Islam za czasów D?amahirijjinie zajmowa? ?adnego stanowiska w rz?dzie, ale bra? czynny udzia? w polityce u boku swojego ojca. Studiowa? on na europejskich uniwersytetach w Wiedniu i Londynie. Dla wielu przywódców pa?stw zachodnich by? postrzegany jako bardziej wiarygodny ni? antyimperialny Kaddafi, który pod koniec swoich rz?dów zyska? miano szale?ca. Sajf al – Islam kreowa? si? na reformist? z dyplomem uniwersytetu ekonomicznego oraz na or?downika praw cz?owieka. Jednak gdy dosz?o do rewolucji popar? brutalne st?umienie demonstracji przez swojego ojca. W efekcie musia? ucieka? z kraju w obawie o w?asne ?ycie. Zosta? nast?pnie schwytany przez grup? Al – Zintan i przez d?u?szy czas nie by?o o nim ?adnych wie?ci. 27 czerwca 2011 r. Mi?dzynarodowy Trybuna? Karny wyda? nakaz aresztowania dla Sajf al – Islama oraz wspó?pracowników Kaddafiego oskar?aj?c re?im o zbrodnie przeciwko ludno?ci. Ówczesny premier Libii zadecydowa?, ?e b?dzie poddany sprawiedliwemu procesowi w kraju, a wyrok zostanie przedstawiony MTK. Libijscy eksperci nie s? zgodni co do oceny szansy zdobycia wi?kszego poparcia w wyborach dla Sajf Al – Islama. Niektórzy uwa?aj?, ?e gdyby Libi? mia?y znowu rz?dzi? kto? z Kaddafich, ca?? rewolucj? mo?na uzna? za niewa?n?. Z drugiej strony, m?ody Kaddafi cieszy si? poparciem i lojalno?ci? niektórych plemion znajduj?cych si? na po?udniu kraju. Wspiera go tak?e region Warshefana w Trypolisie. Nie wiadomo tak?e jaki b?dzie wyrok libijskiego s?du w sprawie oskar?e? jakie wystosowa? wobec jego osoby MTK.

Co czeka Libi??

Nie da si? zaprzeczy?, ?e ród Kaddafich ma krew na r?kach. Jednak, tak?e wobec si? genera?a Haftara wysuwano oskar?enia odno?nie zabójstw na ludno?ci cywilnej. Polityczna rozgrywka prawdopodobnie b?dzie si? toczy? w?a?nie mi?dzy nimi. Dopóki Sajf al-Islam nie og?osi? swojego powrotu, Haftar móg? swobodnie snu? wizj? o politycznym i militarnym panowaniu nad Libi?. Genera? aktualnie kontroluje wschód kraju oraz powoli zaczyna rozszerza? swoje wp?ywy na po?udnie i bli?ej Trypolisu. Ponadto od pocz?tku mo?e liczy? na poparcie Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Egiptu, Stanów Zjednoczonych oraz Rosji. Libi? wspiera tak?e Francja. 25 lipca 2017 r. odby?o si? spotkanie premiera Fayez al-Sarraja oraz genera?a Haftara i Emmanuela Macrona. Macron ju? przed wizyt? zapowiedzia?, ?e pragnie odbudowa? dobre relacje z Libi?[11], a tak?e wspiera? proces zapocz?tkowany przez ONZ w tworzeniu jednolitego rz?du. Francja prawdopodobnie stara si? te? o dost?p do rynku ropy, której wydobycie po 2011 r. spad?o, a której du?? cz??? z?ó? ju? teraz kontroluje Haftar. Jak na razie ONZ i Francja patrz? nieufnie na Haftra, ale wyci?gaj? do niego d?o?, aby zbudowa? ni? porozumienia. Jednocze?nie trudno do ko?ca okre?li?, jakie poparcie mo?e zdoby? Sajf al- Islam. Jak do tej pory nie ujawniono jego miejsca zamieszkania. Mo?e to ?wiadczy? o tym, ?e obawia si? on o swoje bezpiecze?stwo. By? mo?e uzyska on poparcie zwolenników Mummara, jednak trudno b?dzie zdoby? mu g?osy wystarczaj?ce do wygranej.

Libia stoi przed ogromnym wyzwaniem, aby pogodzi? wszystkie zwa?nione klany i powstrzyma? rozwój wewn?trznych ugrupowa? terrorystycznych. W tym momencie zapewnienie bezpiecze?stwa i polityczna stabilizacja s? dla kraju najwa?niejsze. Dopiero wtedy Libia b?dzie mog?a my?le? o transformacji ustrojowej, w czym wa?n? rol? mog? odegra? kraje zachodnie i ONZ. Libia potrzebuje pomocy w formowaniu od postaw efektywnej administracji je?li kiedykolwiek ma my?le? o demokratycznych instytucjach i ?wiadomym spo?ecze?stwie obywatelskim, które potrzebuje edukacji i opieki socjalnej. Jednak nie tylko Libijczycy potrzebuj? stabilnej Libii. Unormowanie sytuacji w tym kraju ograniczy?oby nap?yw uchod?ców do Europy przez W?ochy i pozwoli?o migrantom wróci? do swojej ojczyzny.  Sam Bliski Wschód tak?e potrzebuje stabilnej Libii, aby po wyzwoleniu Syrii z r?k terrorystów tzw. Pa?stwo islamskie nie znalaz?oby sobie kolejnego przyczó?ku, z którego mog?oby g?osi? kalifat. Obecnie wydaje si?, ?e najbli?szy przywrócenia ?adu w Libii jest genera? Haftar. Kandydatura Sajfa al – Islama na pewno jest zaskakuj?ca i nie ma du?ych szans na wygran?, zwa?ywszy, ?e co prawda za czasów panowania Mummara Libijczycy zaznali du?o wygód, ale równie? i wielu aktów przemocy, co zapewne nie zosta?o zapomniane rodzinie Kaddafich.


[1] A. Najjar, Kaddafi, Anatomia Tyrana: Rewolucja, Wroc?aw 2011, s. 214.

[2] M. Lakomy, Mi?dzynarodowe kontrowersje wobec interwencji NATO w Libii, ?l?sk 2014, s. 282.

[3] Termin polityczny wymy?lony przesz Kaddafiego. Za jego panowania tak okre?lano pa?stwo libijskie:  Wielka Arabska Libijska D?amahirijja Ludowo-Socjalistyczna. T?umaczony jako w?adza ludu.

[4] W?ród ludzi, którzy w marcu 2011 r. wyszli na ulic?, znajdowali si? tak?e cz?onkowie Libijskiej Islamskiej Grupy Bojowej, którzy zacz?li si? formowa? w kraju ju? w latach 70-tych. Najbardziej niezadowolonymi ze zmiany w?adzy w 1969r. byli sunnici, którzy chcieli na terytorium Libii stworzy? pa?stwo islamskie. Libijczycy nigdy nie byli ekstremistami, mimo tego Kaddafi ubolewa? nad tradycyjno?ci? spo?ecze?stwa i by? przeciwny wprowadzeniu prawa szariatu i prymatu islamu w pa?stwie.

[5] Po atakach na World Trade Center, wspar? USA w walce z Al-Kaid?, która wraz z Libijsk? Grup? Bojow?, by?a jego wrogiem. W 2003 r., w obawie, ?e podzieli los Saddama Husajna, któremu Bush wypowiedzia? wojn?, zadeklarowa? oddanie ca?ego arsena?u broni chemicznej, j?drowej i politycznej, w zamian za co ONZ mia?o znie?? sankcje.

[6] W 1986 r. Libia zosta?a uznana za winn? zamachu bombowego na berli?sk? dyskotek? „La Belle”, gdzie bawili si? ameryka?scy ?o?nierze[6]. Dwa lata pó?niej Kaddafi zosta? oskar?ony o przeprowadzenie zamachu na ameryka?ski samolot pasa?erski  Boeing 747, lec?cy z Londynu do Nowego Jorku. Do wybuchu dosz?o nad miastem Lockerbie w Szkocji, gdzie zgin?li wszyscy pasa?erowie pok?adu, w tym 189 Amerykanów.

[7] W 2009 r. Kaddafi na forum ONZ zaproponowa? utworzenie pa?stwa Izratyny, co mia?oby za?egna? konflikt izraelsko – palesty?ski. Por : L. Hilsum, Libia w czasach rewolucji: Burza Piaskowa: Afryka?ski Król Królów, Katowice 2013,  s. 188.

[8] L. Hilsum, Libia w czasach rewolucji: Burza Piaskowa: Afryka?ski Król Królów, Katowice 2013,  s. 192-194.

[9] L. Hilsum, Libia w czasach rewolucji: Burza Piaskowa: Masakra w Abu Salim, Katowice 2013,  s. 126-134.

[10] L. Hilsum, Libia w czasach rewolucji: Burza Piaskowa: Szpiedzy, dyplomaci, drony, Katowice 2013,  s. 238

[11] Francja w czasie trwania rewolucja by?a g?ównym pa?stwem, które par?o do obalenia libijskiego re?imu, dzisiaj stara naprawi? si? bilateralne stosunki. Kaddafi posiada? ogromne rezerwy z?ota, wykorzystuj?c bogactwo libijskich z?ó? naturalnych. Nie chcia? ju? d?u?ej sprzedawa? bary?ek za dolary, lecz  za z?otego dinara, który powa?nie zachwia?by mi?dzynarodow? ekonomi?  i dolarem, który oparty jest tylko i wy??cznie na spekulacjach. Jednocze?nie plan ten stawia? pod znakiem zapytania stabilno?? waluty francuskie, a dodatkowo Francja ?ywi?a do Libii kolonijne reminiscencje i to ona odda?a pierwszy strza? na ich terytorium.


Katarzyna Kozon – Studentka stosunków mi?dzynarodowych II stopnia na uczelni ?azarskiego   oraz absolwentka stosunków mi?dzynarodowych I stopnia na Uniwersytecie im. Kardyna?a Stefana Wyszy?skiego. W latach 2016-2017 odby?a praktyki w Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz w Ministerstwie Spraw Wewn?trznych i Administracji. Publikuje na ?amach portalu psz.pl. W?ród jej zainteresowa? znajduj? si? polityka Stanów Zjednoczonych wobec Bliskiego Wschodu oraz Europa.


Przeczytaj te?:
P. Wojciechowska, Na po?udnie od Lampedusy – Libia, pa?stwo upad?e (?)
A. S?K, Libia testem dla UE
B. Belica, Oko cyklonu w oku ?wiata – czyli tureckie lato po arabskiej wio?nie
A. Malantowicz, Arabska Jesie? w Jordanii?
W. Wolanin, Syria – kiedy nadejdzie koniec krwawej arabskiej wiosny?

Brak komentarzy on "Przyszłość polityczna Libii po wojnie domowej"

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *